عنوان مقاله
     4375 تاریخ و زمان درج     1395/08/26     18:06:22

چاقوسازی و سختی هایش/پای حرف های محمدرضا فرجیان، هنرمند صنعتگر زنجانی

چاقوسازی و سختی هایش/پای حرف های محمدرضا فرجیان، هنرمند صنعتگر زنجانی

 

«هیچ کس نمی آید و استقبال هم نمی کند که هنر چاقوسازی زنجان را بیاموزد.» این پاسخ «محمدرضا فرجیان»، استاد چاقوسازی زنجان است که در لیست معدود چاقوسازانی است که هنوز هنری که از حدود ۳۰ سال قبل از پدرش مرحوم استاد «حسین فرجیان» آموخته را به کار می بندد...

 

 

 

این مرد ۴۹ ساله می گوید: «حالا در زنجان کمتر از ۲۰۰ واحد چاقوسازی باقی مانده است و همه چاقوسازان یا نگهبان جایی شده اند یا باغبانی و کارگری می کنند.» درد غریبی است که چوب مبارزه با اراذل و اوباش را هنرمندانی باید به جان بخرند که هنر را از آهن گداخته بیرون می کشند. او تنها کسی است که طی سال های گذشته از روی تصویرهای به جامانده از گذشته های دور شمشیر کوروش را ساخته بود. نخستین بار این شمشیر را برای موزه ای در آلمان بازسازی کرد و بعد این موزه از او خواست شمشیر رامسس دوم را شبیه سازی کند. او فرزند کوچک مرحوم حاج حسین فرجیان است و حالا روشی که ۳۰۰ سال پیش در عهد صفویه به وسیله آن برای شاهان و صاحب منصبان شمشیر و خنجر می ساختند را احیا کرده است. او دراین باره می گوید: « فولادجوهردار فولادی خاص است که در دوره صفویه برای شاهان از آن شمشیر می ساختند و وقتی این کار صیقل داده و به خوبی پرداخت شود جوهره آن بیرون می زند و حالت هایی مانند ابر و مه یا ابر و باد ایجاد می کند که بر زیبایی کار می افزاید.»

در این مدت دردسرهای او و همکارانش بیشتر شده از جمله اینکه مبارزه با سلاح سرد در حالی در دستور کار نیروی انتظامی قرار گرفت که بازار پر از کارهای چینی است ولی پلیس تولید آثار دست ساز این هنرمندان را محدود کرده است. این هنرمند صنعتگر کشورمان می گوید: «اعراب به خصوص ساکنان عراق مشتریان جدیدش هستند و اگر دولت بستر صادرات را هموار کند ارز قابل توجهی به کشور وارد می شود اما در حال حاضر خریداران ریسک انتقال سفارش به کشور خود را به گردن چاقوسازان زنجانی می اندازند و با کمترین قیمت بهترین و زیباترین محصول ایران را به بازار خود می برند.» شاید نشستن پای درددل او شنیدن حرف های افرادی است که عرق ریزان چرخه تولید ایرانی را می گردانند ولی بازار محصولات چینی خستگی را به تن شان می نشاند.

 

 

 

 

مشتری های شما چه کسانی هستند؟


بازار داخلی خراب شده است. در حال حاضر بیشتر از عراق مشتری داریم. البته مثل سابق از آلمان هم مشتری هایی دارم ولی عرب ها که علاقه خاصی به خنجر و شمشیر دارند مشتری هایم هستند. دیگر کشورهای عربی هم مشتری اند، اما وضعیت خوبی در مواجهه با این مشتریان پیش روی ما نیست.


یعنی به دلار خرید و فروش و از امتیازات صادراتی استفاده می کنید؟


نه. اگر برای صادرات محصولات تولیدی ما که عمدتا صنایع دستی محسوب می شود کمک و حمایت دولتی بود شاید وضع بهتر می شد اما در حال حاضر نیروی انتظامی مبارزه با سلاح سرد را در دستور کار دارد. چندی قبل همکاران ما در اردبیل برای یک مشتری عرب کارهایی را آماده کرده بود ولی نیروی انتظامی آنها را بین راه انتقال به مقصد توقیف و آن را به عنوان سلاح های سرد ضبط کرد، اما اگر دولت ما را یاری می کرد می توانستیم ارز قابل توجهی به کشور جذب کنیم. حتی وضعیت این حرفه از این حالت رکود خارج می شد و می توانستیم به آموزش بپردازیم و عده بیشتری را وارد این حرفه کنیم اما در حال حاضر هیچ کس راغب نیست این حرفه را بیاموزد زیرا می گوید خرج و مخارج انسان را تامین نمی کند و همیشه باید پاسخگوی نیروی انتظامی باشیم که ما قمه و چاقو برای اراذل و اوباش تولید نمی کنیم و کارمان زیرشاخه ای از صنایع دستی است.


اما کسی که می خواهد زورگیری کند یا اراذل و اوباش سراغ این محصولات که همه قیمت خاصی دارند نمی آید. یک سارق یا زورگیر دنبال چاقویی می رود که پولش ۱۵ ۱۰ هزارتومان بیشتر نباشد تا وقتی پلیس او را تعقیب می کند بتواند آن را دور بیندازد و بگریزد اما کارهایی که شما تولید می کنید همه مهر مخصوص دارد یا شکل و ظاهرش متفاوت است.


بله. حداقل قیمتی که برای یک کار دستی گذاشته ایم ۳۰۰ هزارتومان است. هیچ سارقی نمی آید این کار را بخرد که اگر بعدها از دستش داد متضرر شود. جالب اینکه بازار پر است از محصولات چینی و هیچ کس جلوی واردات چاقوهای چینی را نمی گیرد.


با مشتریانی که در حال حاضر از کشورهای عربی دارید که باید بتوانید توجیه خوبی برای دولت داشته باشید که زمینه را برای صادرات کارهای شما فراهم کند؟


بله، ما مشتریان خوبی داریم اما دولت اصلا به این موضوع توجه نمی کند. وضع دلار که اینگونه شد باز هم ما متضرر شدیم و در واقع این صنعت کشور است که دارد ضرر می کند زیرا فرض کنید قبلا اگر مشتری از عراق می آمد با یک هزاردلار ۱۰ تا کار از من می خرید حالا با یک هزاردلاری نزدیک به ۱۵ تا کار از من می خرد. این یعنی ضرر ما.
 


گفتید در حال حاضر عراقی ها مشتری های جدیدتان هستند. آنها برای کدام بازارهای خود از شما چاقو می خرند؟


مشتریان عراقی برای شهرهای «کاظمین»، «نجف» و «کربلا» خرید می کنند.


همان شهرهایی که ایرانی ها برای زیارت به آنجا می روند؟ یعنی عملا محصول خودمان را برای فروش به خودمان آنجا می برند. آن وقت چند می فروشند؟


راستش تا آنجا که توانسته ام قیمت بگیرم فهمیده ام کاری را که از من ۳۰۰ هزارتومان خریده اند ۲ میلیون تومان قیمت گذاشته اند و می فروشند. این همه ضرر ماجرا نیست. خریداران عرب حالا می آیند و محدودیت های قانونی داخلی ما را به خودمان تحمیل می کنند و می گویند چون ممکن است پلیس کار را توقیف کند خطرپذیری و ریسک توقیف کالا هم با خودتان است، بنابراین اگر به مشتری محصولی بفروشیم و در راه توقیف شود دستمزدمان را نمی پردازند و به نوعی از ما ضمانت می خواهند.


چرا از اتاق بازرگانی کمک نمی خواهید؟ اتاق بازرگانی بخش خصوصی است و بیشتر از قول های دولتی ها می شود روی آن حساب کرد؟


گفتیم. البته گمرک زنجان هم می گوید ما این کار را انجام می دهیم اما تا به حال نتوانسته ایم از این قولی که داده استفاده کنیم.

شما و پدرمرحوم تان شمشیر کوروش را شبیه سازی کردید. کار جدیدی هم ارائه کرده اید؟


بله، علاوه بر شبیه سازی شمشیر کوروش و شمشیر رامسس دوم که یک بار برای موزه ای در آلمان انجام دادم برای چند مشتری دیگر هم شمشیر کوروش را شبیه سازی کردم. این کارها به دلیل طلاکاری و حک خط میخی روی آن کاری متفاوت از آب در آمده است. به تازگی نیز روشی قدیمی که در عهد صفویه برای ساخت شمشیر و خنجر مقامات و شاهان باب بوده را احیا کرده ام.

 

 

این روش چه بوده است؟


آن زمان با استفاده از فولادی که به «فولاد جوهردار» معروف بوده تیغه شمشیر یا خنجر را می ساختند و صیقل می دادند. این ویژگی هنگام صیقل دادن و پرداخت خود را نمایان می کرد زیرا هنگام پرداخت جوهره فولاد بیرون کشیده می شد و حالت هایی نظیر ابرو باد روی تیغه می افتاد که به زیبایی آن می افزود. حالا توانسته ام این کار را انجام دهم و آن روش را احیا کنم. یک مشتری مدتی قبل از تهران آن را سفارش داد که توانستم برای او همین شکل را روی کار درآورم.

 

حالا چرا اینقدر چاقوی زنجان معروف است؟ مگر این چاقو را چگونه می سازند که تا این حد نزد مردم شهره شده است؟


شهرت زنجان به دلیل ساخت چاقو نیست. ساخت قمه و شمشیر برای سپاه ایران در جنگ چالدران در شهر زنجان آن را مشهور کرده. بعد این هنر – صنعت نسل به نسل انتقال یافته تا به ما رسیده است. درواقع با توجه به نیاز مردم ساخت شمشیر به ساخت چاقو تبدیل شده و تغییر شکل داده و اینک تقاضای بازار چاقو است.


در زنجان هنوز هم کسی هست که مهرش را روی چاقوهایش بزند؟


شاید ۲۰یا ۲۵نفر باشند که با اصالت و مهارت چاقو یا شمشیر می سازند. از هم صنف های ما دیگر کسی نمانده است. کسانی هم که مانده اند نه حمایت می شوند و نه آینده ای دارند. حتی بیمه هم نیستند. من نمی خواهم بلایی که بر سر مسگرهای زنجان آمد بر سر من و فرزندانم بیاید. خودم برای خودم بیمه دست و پا کرده ام ولی باور کنید در این شهر اگر مغازه از خود نداشته باشید نمی توانید درآمدی از این کار کسب کنید. شاید باور نکنید ولی الان بسیاری از مسگرهای زنجانی هستند که بعد از ۶۰ ۷۰سال کار دل و دست گوشه خانه نشسته اند و عده ای از خیرین برای آنها پول جمع می کنند.


گفتید کارهایی که می سازید متفاوت اند. از جنس کارهای چینی یا امثال آن نیست که یک نفر آن را بتواند به سادگی رها کند و بیشتر کاری است که برای جنبه هنری اش آن را می خواهند. این کارهایی که شما می سازید چه وصفی دارند؟


ما شمشیر و قمه هایی را می سازیم که طرحش اصالت و تاریخ دارند. قمه هایی که طرح آن از دوره صفویه، هخامنشی و نظیر آن گرفته شده و روی آن کارهای قلم زنی و طلاکوب صورت گرفته است. روی این آثار نقره کوبی و برنزکوبی می شود. مرحوم پدرم روی شمشیرها خطاطی می کرد و آن را به صورت نقش برجسته درمی آورد. کسی با این کیفیت از کارهای ما سوء استفاده نمی کند. از طرف دیگر ما برای ساخت دسته های این شمشیر و قمه ها وقت می گذاریم، در حالی که آنچه در زورگیری استفاده می کنند هیچ خاصیت و ویژگی ندارد.


دسته این شمشیر و قمه ها را چگونه می سازید؟


معمولا از شاخ گاو میش و شاخ های دیگر استفاده می کنیم. باید روی شاخ کار کنیم و آن را بسازیم. آماده کردن یک دسته ۳روز کار می برد و در کل ساخت یک طرح اصیل به ۱۸روز زمان نیاز دارد. آن وقت کاری که معروف به «سیاه قلم» است و با نقره آراسته می شود قیمت قابل توجهی هم پیدا می کند. مشتری آن کسی نیست که بخواهد زورگیری کند. ارزش این کار حدود یک میلیون تومان می شود بعد در بازار اصفهان حدود ۴ ۳ میلیون تومان ارزش پیدا می کند و وقتی یک مشتری از کشورهای حوزه خلیج فارس برای آن پیدا می شود حتی ۱۲ ۱۰ میلیون تومان به فروش می رسد.


چه شد که شمشیر کوروش را ساختید؟


موزه آلمان طرحش را به من داد. سال ۱۳۷۰ بود. باید روی آن را قلم زنی و سخنان کوروش را با خط میخی حک می کردیم. به قیمت همان سال ۱۲۰هزارتومان اجرت قلم زنی عبارات لوح کوروش بر شمشیر شد. عبارات را هم عینا از لوح کوروش حک کردیم. بقیه کار حدود ۷۰۰هزارتومان آن سال هزینه دربرداشت. آن هم در موزه آلمان نگهداری می شود. شمشیرهایی با طرح عثمانی و هندی هم ساخته ام. نمونه هندی کار عجیبی بود. در تیغه اش جای خالی داشت و درون آن ساچمه قرار می گرفت. ساچمه ها موقع استفاده صدای وحشتناکی می داد. جالب است موزه ایران نمونه ای از شمشیرهای دوره هخامنشی را ندارد، اما مجله «میرور» آمریکا از هنر ما یاد کرد و مطلبی نوشت که در آن ما را جزو برترین ها معرفی کرد.

 

 

مشتری عمده شما در حال حاضر چه کسانی هستند؟
 


مشتری اصلی و عمده ما سازمان گوشت تهران و کشتارگاه ها هستند که برای قصابی چاقو می خواهند.


چاقوی قصابی با چاقوهای دیگر شما چه تفاوتی دارد؟


ما چاقو را از دو جنس می سازیم؛ برخی از ورق فولاد ساخته می شوند و برخی دیگر را از فنر ماشین می سازیم.


۳ شهر، ۳ سرنوشت


۱ نام «زولینگن» را شنیده اید؟ «زولینگن» به آلمانی:

( Solingen)شهری است در ایالت نوردراین وستفالن در کشور آلمان. آنجا نیز روزگاری چاقو تولید می کرده است. حالا چاقوی زولینگن آلمان یک «برند» محسوب می شود. یک برند که به جز چاقو لوازم خانگی اش هم مشهور شده است. آلمانی ها چگونه توانستند این هنر صنعت خود را در دنیای مدرن هم به روز کنند و بازاری بین المللی برایش بسازند، سوالی است که می تواند برای ما سرنخ هایی برای پیشرفت خود داشته باشد.

۲ اگر اهل دیدن فیلم باشید باید به خاطر داشته باشید در فیلم «کیل بیل» قهرمان داستان به شهری از شهرهای ژاپن سفر کرد؛ شهری که هنوز به ساخت نوعی شمشیر مشهور بود. «کوئنتین تارانتینو»، فیلمساز مشهور، «اوکیناوا»ی ژاپن، را برای قهرمان « کیل بیل» برگزید تا شمشیر « هاتوری هانزو » را برای نبردش فراهم کند. اگر حس و حال فیلمسازان ما به «کوئنتین تارانتینو» پهلو می زد شاید آنها هم می توانستند فیلمی بسازند که در آن نام و نشان شهری مانند «زنجان» و چاقویش زنده شود. نقبی به گذشته ها می زدند و آن زمان را به خاطرمان می آوردند که قرار بود برای جنگ چالدران تامین سلاح کنند.


۳ «زنجان» شهر خاصی است. وقتی چندسال قبل به طور اتفاقی تیغه های لودر و بیل مکانیکی آثار و بقایای مردان نمکی را در اطراف این شهر هویدا کرد تاریخی جدید برای این شهر رقم خورد، اما هنوز آن طور که باید و شاید از این تاریخ و ویژگی بهره برداری نشده است. زنجان می توانست به شهری با محوریت گردشگری علمی تبدیل شود. باستان شناسان می توانستند برای تحقیق و بازدید از مردان نمکی که تاریخی بیش از ۳۰۰ هزارسال را در خود جای داده بود به ایران و زنجان بیایند و این فرصت برای هر نقطه و هر شهری رقم نمی خورد، اما سال ها از کشف مردان نمکی سپری شده و تنها یک بار سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آن هم در سال ۱۳۸۶ همایشی محدود در این شهر برپا کرد. شاید زنجان می توانست نقشی مانند زولینگن آلمان برعهده بگیرد، شاید هم می توانست بیش از آن باشد.


طرح امنیتی یا ضدتولیدی


بهار سال ۱۳۸۶ فرمانده پلیس تهران طرح های مختلفی برای مبارزه با اراذل و اوباش در پایتخت به اجرا درآورده بود. ششم خرداد همان سال عزت ا... یوسفیان مولا، نماینده مازندرانی مجلس وقت طرح ممنوعیت ساخت ادوات و آلاتی که در درگیری ها کاربرد دارند را به قوه مقننه ارائه کرد. وی درباره پیشنهادش گفت: « ادوات و آلاتی که کاربرد آن فقط برای زدن است مثل چاقوی ضامن دار و قمه چرا باید ساخته شود؟ عمده قتل هایی که اتفاق می افتد به دلیل قمه هایی است که زیر لباس افراد است و به راحتی افراد را می کشند.» روز رای گیری رسید؛ ۱۴۰ نفر موافق، ۹ نفر مخالف و ۳ نفر ممتنع رأی دادند. یک فوریت طرح ممنوعیت ساخت ادوات و آلاتی که در درگیری ها کاربرد دارند تصویب شد. حالا « ساخت، تولید، واردات، عرضه، فروش و نگهداری قمه، پنجه بوکس، چاقوی ضامن دار، زنجیر مخصوص ایراد صدمه و نیز سایر ادوات قتاله که در درگیری فیزیکی بین افراد مورد سوء استفاده قرار گیرد ممنوع و مرتکبان به ۶ ماه تا ۲سال حبس و اقامت اجباری ۲سال در مناطق معین شده محکوم می شوند.»


حتی سال گذشته که ماجرای یک زورگیری و انتشار فیلم آن به بحث روز تبدیل شد و رییس قوه قضاییه گفت حکم استفاده از سلاح سرد و گرم یکی است هیچ کس نپرسید آیا «چُرخنگ» و همدستانش می دانند که چاقو زنجان چه چاقویی است؟ مبارزه با اراذل و اوباش بیش از هر چیز دیگری بازار چاقوسازان زنجان را خراب کرده است.

چاقو سازان زنجان می گویند هیچ فردی از قمه یا خنجری که ما روی آن کار کرده ایم و قیمت زیادی دارد برای زورگیری و امثال آن استفاده نمی کند اما کسی به این حرف ها گوش نمی کند. بازار پر است از چاقوها و قمه های چینی. انواع شمشیر های سامورایی را هم می توان خرید. اینها هیچ کدامشان در زنجان تولید نشده و نمی شود اما معلوم نیست چرا فقط بازار زنجانی ها باید خراب می شد؟

 

 

بازگشت

تصاویر محصول

اشتراک گذاری در شبکه های اجتماعی

نظرات کاربران
نام:  
ایمیل:  
متن دیدگاه:

 
adel گفته : 1397/07/18تاریخ درج نظر :
بسیار زیبا استاد ادرس استاد کجای زنجان بنده خدمت برسم جهت یادگیری
تشکر